Overslaan en naar de inhoud gaan
x
Frederik Verbeke

Tussen Bask en Vlaming

Spanje betekent voor velen louter zon, zee en strand, maar onder het oppervlak is er veel meer te vinden. Het land draagt een rijke geschiedenis met zich mee. Dé Spanjaard is quasi onbestaande en elke autonome regio heeft zijn eigenheden. Voorbij de mythes van politiek, terreur en repressie vind je Baskenland, een relatief onbekende regio in het noorden van Spanje. Daar vinden we Frederik Verbeke, die jaren geleden zijn liefde voor zijn Baskische vrouw volgde. Sarah De Mul, die met haar Baskische man in Vlaanderen woont, schreef vorig jaar een boek met als titel Retour San Sebastián over de Baskische roots van haar dochter. Beide Vlamingen zijn bijzonder gefascineerd door het Baskisch verhaal.

Van terrorisme naar toerisme

Tachtig jaar geleden, ten tijde van de Spaanse Burgeroorlog, kreunde Baskenland onder de bombardementen van Franco. De oorlog zou diepe wonden slaan die nog steeds sluimeren in de hedendaagse samenleving. De meeste Basken hebben zich immers nooit neergelegd bij het Spaanse nationalisme. Na de oorlog volgde een periode van bommen en terreur. Maar na de meest gewelddadige jaren begon Baskenland zich een nieuw imago aan te meten. In 2011 kwam uiteindelijk het staakt-het-vuren. Frederik Verbeke kon destijds als journalist bij nieuwswebsite EITB vanop de eerst rij meevolgen. “Tussen 2007 en 2013 schreef ik Franstalige artikels over politieke, culturele en maatschappelijke kwesties in Baskenland. Uiteraard ging het vaak over de aanslagen van afscheidingsbeweging ETA, waaronder de aanslag op de zetel van EITB eind 2008. In oktober 2011 beleefde ik het meest emotionele moment van mijn journalistencarrière: de aankondiging van het definitieve staakt-het-vuren. Door mijn werk voor een Baskisch nieuwsmedium heb ik de complexe Baskische realiteit gezien, niet alleen op politiek, maar ook op cultureel, economische en maatschappelijk vlak, met een indrukwekkend cultureel aanbod en vaak interessante lokale antwoorden op grote wereldproblemen. Het beeld dat verspreid wordt door de dominerende Spaanse media uit Madrid is niet accuraat. De laatste twintig jaar heeft Baskenland ook actief aan een nieuw imago gewerkt. Bilbao transformeerde van grijze industriestad naar een aantrekkelijke metropool. Met een groot aantal nieuwe hotels, het Guggenheim en een influx aan toeristen als gevolg.”

Het taalmysterie

Baskenland wordt traditioneel opgedeeld in zeven provincies, waarvan vier in Spanje en drie in Frankrijk. In alle provincies tezamen wonen om en bij de drie miljoen mensen. Ongeveer 28% van die mensen spreken Baskisch, een taal die zou dateren uit het stenen tijdperk. Het Baskisch vertoont geen overeenkomsten met andere Indo-Europese talen en de oorsprong ervan is nagenoeg onbekend. De Basken dragen hun taal hoog in het vaandel en doen er alles aan om ze in stand te houden. “Ik had aan de universiteit al Italiaans en Frans gestudeerd, waardoor Spaans leren heel vlot ging. Maar Baskisch was andere koek”, vertelt Frederik, tegenwoordig docent Franse taal- en letterkunde aan de universiteit van Vitoria. “Er heerst een sterke taalpolitiek in Baskenland. Als je wil werken in de openbare sector is een B2-niveau een must, zelfs vaak ook een C1-niveau. Veel kinderen in het lager en secundair onderwijs kiezen ook vaak een volledig Baskische opleiding. Ik heb ondertussen zelf een B2-niveau behaald. De standaardtaal begrijpen en een Baskische krant lezen lukt al aardig, maar spreken is moeilijker. Spaans blijft voor mij nog vaak de voertaal, maar Baskisch is een onmisbaar element in de Baskische identiteit.”

Op zoek naar identiteit

Sarah De Mul, hoogleraar literatuur, cultuur en diversiteit aan de Open Universiteit Nederland, vond het belangrijk om de Baskische identiteit mee te geven aan haar dochter Lide. Samen met haar Baskische man Nikolas ging ze op zoek naar de culturele erfenis van haar dochter. “Mijn dochter vond de aanwezigheid van de Baskische taal een vanzelfsprekendheid. Ik sprak met haar Nederlands, mijn man Baskisch. Ik bewonder mijn man voor zijn doorzettingsvermogen, want Baskisch aanleren in België is niet evident. Een kind heeft misschien ook wel de neiging om voor het pad te kiezen met de minste obstakels. Zo vraagt mijn dochter meestal mijn hulp bij het maken van haar huiswerk omdat ze dan Nederlands kan praten. Maar die vlieger gaat niet altijd op. Een kind tweetalig opvoeden is trouwens maar een aspect, want de emotionele dimensie ervan is minstens even belangrijk. Hoe moet je het leven van je kind vormgeven als er banden zijn met verschillende plaatsen tegelijk? Opvoeden via taal én cultuur is belangrijk. Mijn man introduceerde Baskische kinderprogramma’s, liedjes en boeken. De Baskische taal en cultuur is tenslotte wat haar met haar grootouders en een deel van de familie verbindt, die in San Sebastián wonen.” Sarah en  Nikolas besloten om Linde echt kennis te laten maken met Euskal Herria, wat ‘land van de Baskische sprekers’ betekent. De Baskische cultuur bleek een boeiend verhalenlabyrint te zijn.

Reisverhaal

“Ik ben enorm geïnteresseerd in de Baskische cultuur, ook vanuit mijn professionele achtergrond”, vertelt Sarah. “Baskenland is een rode draad in mijn persoonlijk leven en is ook het thema van een publiek debat. Dat er zoveel ongenuanceerde artikels verschenen over de regio, frustreerde mij. Ik wou een boek schrijven over een persoonlijke ervaring maar tegelijkertijd ook reflecteren over de Baskische cultuur en over opgroeien met Baskenland in België.” Frederik is alvast fan van het verhaal dat Sarah neerschreef: “Het Baskisch verhaal wordt vaak gepolariseerd weergegeven. Maar het is geen zwart-witverhaal. Sarah slaagde erin om de complexe realiteit in de juiste woorden om te zetten. Retour San Sebastián geeft een zeer goed beeld over de Basken en het heersende gevoel in de regio.” Het boek van Sarah gaat niet alleen over Baskenland, maar evengoed over samenleven en opgroeien met verschillende mensen en culturen. “Multiculturalisme en meertaligheid hebben een grote invloed op een kind. Het verbreedt hun kijk op de wereld. Het maakt mogelijk dat ze hun eigen waarheden in vraag kunnen stellen.”

Stereoscopische visie

“Je kan twee culturen bekijken met een stereoscopische visie, zoals beschreven door Salman Rushdie. Het zijn twee beelden die op elkaar een invloed uitoefenen en die je probeert samen te brengen. In een multiculturele omgeving bekijk je zo alle ideeën en concepten vanaf een afstand. Daardoor leer je misschien beter te relativeren. Zo kunnen ook waarheden en waarden ter discussie gesteld worden. Als je een tijdje in het buitenland hebt gewoond, helpt dat ook je eigen waarden ter discussie te stellen.” Op die manier bekeek Sarah ook het Baskisch nationalisme, waar ze een vooroordeel over had. Dat moest ze later bijstellen. “Mijn beeld over nationalisme was gekleurd door de Vlaamse geschiedenis en de Tweede Wereldoorlog. Maar dat nationalisme heeft niets te maken met het Baskische verhaal. In Baskenland bestaat ook het links-nationalisme. Dat is in feite een van de meest progressieve krachten daar. Heel interessant om te observeren. Er valt veel te leren uit andere culturen. In deze geglobaliseerde wereld is het belangrijk dat we dat doen.”

Culturele hoofdstad

Frederik vermeldde eerder de modernisering van Bilbao, maar ook andere Baskische regio’s hebben niet stilgestaan. In 2016 werd San Sebastián culturele hoofdstad van Europa. Met die titel probeert Europa de rijkdom, de verscheidenheid en de gemeenschappelijke kenmerken van de Europese culturen tot hun recht te laten komen. “De titel wordt vaak gegeven aan steden die een toeristische boost kunnen gebruiken, maar San Sebastián had dat in feite niet meer nodig”, verduidelijkt Sarah. “Het was eerder een middel om een verzoeningsproces te realiseren. Vooral tussen de Basken onderling.” Twee jaar eerder zorgde de Spaanse kaskraker Ocho appellidos vascos er al voor dat de Spaanse bevolking Baskenland opnieuw leerde kennen. “Ondanks het mager verhaal werd de film een kaskraker: ongeveer twee miljoen Spanjaarden zagen de film. In de film wordt een jongen uit Andalusía verliefd op een radicaal nationalistisch Baskisch meisje. Veel mensen wilden in de voetsporen van de film een reis maken door Baskenland. Naar aanleiding van de film ontstond een discussie over een nieuwe fase en het samenleven met verschillen.” Zowel Frederik als Sarah zijn het er roerend over eens: Baskenland is een nieuw tijdperk ingegaan. Beide werden ze verliefd op de regio en haar inwoners. Letterlijk en figuurlijk.

 

Lide groeit op in België met Baskische roots. In Retour San Sebastian reist Sarah De Mul met haar familie naar Donostia-San Sebastián, op zoek naar de culturele erfenis van haar dochter. Wat blijft er over van het standaardbeeld van Baskenland als brandhaard van radicalisering en terrorisme? 
Via alledaagse ontmoetingen raakt De Mul algauw verstrikt in het verhalenlabyrint van de Baskische cultuur – over een oude eikenboom in Gernika, walvisjagers, koks met de status van volkshelden en clowns die kinderen zouden indoctrineren om met de afscheidingsbeweging ETA te sympathiseren. Ze raakt steeds meer gefascineerd door de emotionele kracht waarmee deze verhalen mensen begeesteren, uiteendrijven, maar ook samenbrengen. 
Tegen de achtergrond van de betwiste grenzen van Baskenland beantwoordt Retour San Sebastian brandend actuele vragen over de verdelende en verbindende kracht van cultuur. Het schetst een aangrijpend portret van een kind dat opgroeit in het grensgebied van talen en culturen en spiegelt ons in deze onzekere tijd een toekomst voor.

Sarah De Mul is samen met vijf andere auteurs genomineerd voor de Bob den Uyl Prijs 2018. De Nederlandse VPRO kent deze prijs voor de vijftiende keer toe aan het beste Nederlandstalige journalistieke reisboek van het afgelopen jaar.

 

Tekst: Brent Meersman